İnsan çoğu zaman kötülüğü dışarıda arar. “İblis” denildiğinde akla genellikle insanı kandırmaya çalışan görünmez bir varlık gelir. Bu tasvir kavramı anlaşılır kılar; ancak meseleyi bütünüyle açıklamayabilir. Çünkü insan, kendi deneyimine baktığında asıl mücadelenin çoğu zaman dışarıda değil, içeride yaşandığını fark eder.
Hırs, kibir, bencillik, öfke, çıkarcılık ya da başkasının zararından fayda ummak… Bunların hiçbiri insana zorla yerleştirilmiş gibi görünmez. İnsan çoğu zaman kendi içinde beliren eğilimlerle yüzleşir. Bu açıdan bakıldığında iblis, yalnızca dışsal bir varlık değil; insanın içinde ortaya çıkan karanlık yönelimlerin adı olarak da düşünülebilir.
Modern psikolojide buna benzer bir yaklaşım vardır. Carl Gustav Jung, insanın kabul etmek istemediği karanlık yönlerini “gölge yön” olarak tanımlar. Kıskançlık, öfke, kibir ya da güç arzusu bastırılsa bile tamamen yok olmaz; insanın davranışlarını fark ettirmeden etkilemeye devam eder. İnsan kendi içindeki bu karanlıkla yüzleşmediğinde, kötülüğü hep dışarıda aramaya başlar.
Kur’an’da iblisin “kıyamete kadar mühlet” istediği anlatılır. Kıyametle ilgili diğer yazımda da ifade ettiğim gibi, bu kavram çoğu zaman dünyanın sonu olarak yorumlanır. Ancak “kıyam” kelimesinin “ayağa kalkmak” anlamı da düşünüldüğünde, bu anlatım farklı bir şekilde de okunabilir: İnsan kendi içinde bilinç geliştirmediği sürece, bu iblis etkisi devam eder.
Ne zaman ki insan kendi hatalarını görmeye başlar, ne zaman ki iç dünyasına karşı dürüst olur ve kıyama kalkar; işte o anda iblisin etkisi zayıflamaya başlar. Çünkü kişi, kötü düşüncelerini ve yıkıcı eğilimlerini terk etmeye yönelmiştir. Bu durumda mesele, dışarıda bir düşman aramaktan çok insanın kendisini tanımasıdır.
Çünkü insan bazen en büyük savaşı kendi içinde verir. Kendi karanlığıyla yüzleşmeden hakikate yaklaşamaz. İblis denilen varlık da belki tam olarak bu yüzleşmeden kaçış hâlinin metaforik adıdır.
“Çünkü nefis, Rabbimin merhameti olmadıkça kötülüğü emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Yusuf Suresi, 53. Ayet
